Tài tiên tri của Nguyễn Bỉnh Khiêm

Tài tiên tri là tài biết trước, tài ấy được thể hiện thành lời thơ, lời văn mà người xưa gọi là sấm ngôn, sấm ngữ, rồi sấm ký, sấm thư v.v… Các loại từ điển Hán ngữ thường có nghĩa chung: Sấm là khéo bày đặt ra ẩn ngữ để dự đoán tốt xấu (Sấm giả quỷ vi ẩn ngữ dự quyết cát hung). Sấm thường xuất hiện khi xã hội có nhiều biến cố, con người có kỳ vọng đổi đời. Đầu thời tự chủ, Thiền sư, Đạo sĩ, nho gia, vua quan… nói chung là trí thức phong kiến đặt ra lời sấm báo trước sự thay đổi triều đại, chẳng hạn: Đỗ Thích thí Đinh Đinh. Lê gia xuất thánh minh: Đỗ thích giết cha con vua Đinh. Nhà Lê xuất hiện đấng thánh minh. Hoặc : Hòa đao mộc lạc. Thập bát tử thành: Triều Lê (hòa, đao, mộc ghép lại thành chữ Lê) gục đổ. Triều Lý (thập, bát tử ghép lại thành chữ Lý) thành công. Thời khởi nghĩa Lam Sơn có câu: Lê lợi vi quân. Nguyễn Trãi vi thần: Lê Lợi là vua. Nguyễn Trãi là bề tôi. Từ thế kỷ XVI về sau, xã hội nhiều biến động, việc tìm hiểu hậu vận, đoán trước tương lai là nhu cầu phổ biến, đáp ứng nhu cầu ấy, sấm xuất hiện ngày càng nhiều, phần lớn là sấm tiếng Việt. Những câu sấm do nhiều tác giả khác nhau đặt ra ở các thời điểm khác nhau, dần dần được người đời sưu tập thành sách, gọi là sấm Trạng, tức sấm của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, người mà truyền thuyết cho rằng thấu hiểu mọi việc ở trần gian, truyện ngày xưa và truyện mai sau. Sấm Trạng hiện còn một số tập: Trình Quốc Công sấm ký, Trình Tiên sinh quốc ngữ, Trình quốc công ký v.v… Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm là nhà Lý học, nổi tiếng về tài tiên tri. Nhưng xưa nay, tài tiên tri ấy thường được hiểu qua mấy lần ông mách nước cho Mạc, Trịnh, Nguyễn chứ không qua một câu chữ sấm Nôm nào. Trong gần ngàn bài thơ văn Hán Nôm của ông còn lưu lại, thấy có một số quan niệm triết lý, không có sấm Nôm kiểu sấm Trạng. Đến 170 năm sau, Vũ Khâm Lân viết phả ký về Trạng có khẳng định: “Xét thấy ông là người khôi ngô, anh tuấn, học hết các kinh sách, lại rất tinh về lý thuyết Kinh Dịch, phàm việc mưa nắng lụt hạn, họa phúc, điềm dữ điềm lành, cơ suy cơ thịnh v.v.. việc gì ông cũng biết trước” nhưng cũng không ghi được một câu sấm Nôm nào. Các tập sấm ký Nôm để lại thường viết theo thể thơ dân tộc, hoặc có khi xen vào những câu chữ, thể thơ khác lạ, trộn lẫn Hán Nôm, vần luật hay bị sai lạc, có lẽ do sao đi chép lại nhiều lần, giống như những ghi chép thơ ca truyền miệng dân dã. Tất cả đều do người đời bày đặt, rồi mượn tên Trạng cho có uy danh, chứ đâu phải Trạng đặt ra. Xưa nay, nghiên cứu về sấm Trạng, thường coi đó là những dự đoán, dự báo, chứ ít ai quyết đoán như Lê Cường: “Thế kỷ XVI. Danh nhân văn hóa Nguyễn Bỉnh Khiêm lưu lại cho các thế hệ tập Sấm ký (248 câu), tiên tri suốt chiều dài hơn 500 năm luận về các sự kiện, nhân vật lịch sử, hiện tượng xã hội… sẽ ứng nghiệm với non sông đất Việt…

Nguyễn Bỉnh Khiêm có nhiều tiên tri nhấn đậm chính xác”. Quá tin vào sự chính xác của lời sấm tiên tri, nên gặp câu:

Đầu thu gà gáy xôn xao
Trăng xưa sáng tỏ soi vào Thăng Long

Lê Cường cho rằng: “Trạng Trình tiên tri Cách mạng tháng Tám (1945) thành công”. Sấm ngữ vốn có tính chất thần bí. Lời sấm thường là lời nói bí hiểm (ẩn ngữ), bóng gió, mập mờ, phiếm định… Người ta thường tìm sự liên hệ từ lời sấm xem có mã nào liên quan đến sự xuất hiện của nhân vật và biến cố lịch sử để giải thích bằng những lời lẽ võ đoán, tùy tiện, Đến câu sau đây thì Lê Cường cho là Trạng Trình biết trước sự xuất hiện của Võ Nguyên Giáp:

Đầu can võ tướng ra binh
ắt là thiên hạ thái bình âu ca

“Đầu can chính là chữ Giáp, vừa đúng năm Giáp Thân (1944) và là tên của Võ tướng Giáp, khớp với nhân vật và thời gian thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng Quân”. “Trạng Trình đã tiên tri sứ mệnh Võ Nguyên Giáp” Câu sấm chỉ được giải mã sau khi đã xuất hiện Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Nhiều học giả cho rằng hầu hết sấm ngữ đều được đặt ra hoặc đoán ra sau khi đã xuất hiện sự kiện, nhân vật lịch sử hữu quan. Như vậy thì tài tiên tri của Trạng có còn giá trị, tác dụng? Những câu Sấm Trạng mà Lê Cường cho là Nguyễn Bỉnh Khiêm tiên tri chiến thắng Điện Biên Phủ:

Cửu cửu càn khôn dĩ định
Thanh minh thời tiết hoa tàn
Trực đáo dương đầu mã vĩ
Hồ binh bát vạn nhập Tràng An

bằng nhận xét: “Trước năm 1954, nhiều học giả từng luận giải câu tiên tri trên nhưng chưa khớp sự kiện và sai. Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, nhận thức khai mở diễn trình thời gian, nhân vật… được giải trình theo đúng câu thơ, tiên tri sáng tỏ và trở thành chứng nghiệm lịch sử”. Và: “Điện Biên Phủ toàn thắng sau 55 ngày đêm diễn ra ác liệt, nằm trọn trong tháng 3 âm lịch (thanh minh thời tiết) thật phù hợp xác thực câu tiên tri của Trạng Trình (thời cụ gọi người nước ngoài là Hoa Lang)”. Vẫn là suy đoán khiên cưỡng, khác với cách tiếp cận của Nguyễn Phúc Giác Hải, của Phạm Đan Quế. Câu sấm trong sách đúng là đã lưu hành từ lâu, trước cả chiến thắng Điện Biên Phủ. Nhưng trước đó có ai qua lời sấm đoán được sẽ có chiến thắng Điện Biên Phủ? Câu sấm chỉ tỏ ra “ứng nghiệm” khi chiến thắng Điện Biên Phủ đã diễn ra, “Quân đội Cụ Hồ vào tiếp quản Thủ đô” theo khẳng định của Lê Cường. Rồi thêm vào đó là cụ thể hóa tháng 3 âm lịch vốn phiếm chỉ, cùng với từ: Hoa Lang (chỉ thực dân Pháp) rất chi là ngẫu nhiên, kỳ lạ!

Sấm tuy có tính chất thần bí, thể hiện phần nào sinh hoạt tâm linh của thời đại, song cũng có khi là tư liệu phản ánh nhận thức, quan điểm, nguyện ước của dân chúng về thời cuộc và vận mệnh đất nước. Có điều nên coi sấm là những tư liệu dự báo do người xưa để lại. Tìm hiểu sấm ký cần thận trọng về tư liệu văn bản và tránh suy diễn chủ quan, thao tác gò ép, áp đặt khiên cưỡng.